K_kt_rk, Uygur, Arap ve Kiril Harfli Metinler i_in
Yaz_ _eviriminde
Kullan_labilecek Alfabe _rnekleri
(S_ralamada Harflerin Kar?_l_k Oldugu Seslerin
A?_kl_k Dereceleri ve Birlikte Bulunma _li_kileri G_z _n_nde Bulundurulmu_tur)
K_KT_RK YAZISI ??_N
YAZI _EV_R_M_ ALFABES_
ATAT_RK _N_VERS_TES_
T_RK_YAT ARA_TIRMALARI ENST_T_S_ DERG_S_
Say_:
17'de
_rneklendirilerek yay_mlanm?_t_r.
Erzurum
2001
DER_N YAPI (DEEP
STRUCTURE) _L?_K_LER_N_N G_STER_M_NDE KULANILACAK B_R Y_NTEM:
"OKLAMA"
Bir
dildeki anlam ve g_rev _geleri, hangi d_zeyde olursa olsun, biribirleriyle
iki_er iki_er tamlayan ve tamlanan ili_kisi i_erisinde bulunurlar. Oklama
y_nteminde tamlayan (belirten vy
niteleyen) _geden tamlanan
(belirtilen vy nitelenen) _geye dogru bir a?_k ok y_nlendirilir. Bu ili_kilerin
baz_lar_ art zamanl_ olarak sadece s_ra ili_kisine d_n?_m?_ vy kal_pla_m?_
olabilir. S_ra ili_kileri kapal_ bir okla g_sterilir. Kal_pla_m?_ yap_lar
ise bir b_t_n olarak al_n_r. A_ag_da az da olsa bu y_ntemi a?_klay_c_ birka_
_rnek veriyoruz.
Bu
y_ntem dil _greniminde diller aras_ kar?_la_t_rmalarda da kullan_labilir.
Bilindigi gibi, biraz dil bilgisi ve
s_zl_k _gesi bellemek bir dili bir
_l?_de anlamaya yard_m edebilir. Ancak, bir dilde anlatabilmek o dile ait anlam tak_mlar_n_ kavramakla ve yerinde
kullanmakla m_mk_nd_r. A_ag_da, _ngilizce, Almanca, Frans_zca, Rus_a ve T_rk_e
aras_nda yap_lan bir kar?_la_t_rma _rnegi verilmektedir. _rnek _ngilizce c_mle,
Prof.Dr. Ziya YURTTA_'_n "Integrated English Reference Notes
(Erzurum 1999)" adl_ kitab_ndan (sayfa: 2) al_nm?_ ve taraf_m_zdan ad_
ge_en dillere _evrilmi_tir. Rus_a _rnek -internet'te Kiril harflerinin latin
harfleri aras_nda g_r_nt_lenme g?_l_g_ sebebiyle- ayr_nt_lara girmeksizin Kiril
harflerinden latin harflerine yaz_ _evirimiyle verilmi_tir.
_ngilizce
: I
go to
school every
day in the morning at 8
o'clock with
my
friends
by bus.
Almanca :
Ich fahre zur Schule
jeden Tag am
Morgen um 8
Uhr
mit meinen Freunden [zusammen] mit dem Autobus.
Frans_zca : Je
vais _
l'_cole chaque
jour le
matin
_ 8 heures
avec mes
amis
en autobus.
Rus_a : [YA] ezju v
_kolu kajd_y
den'
utrom
v vosem' _asov s moimi
druz'yami
na avtobuse.
T_rk_e : Giderim
okula
her g_n
sabah
saat 8
de
arkada_lar_mla
[birlikte]
otob_sle.
A_ag_da
g_r_ld_g_ gibi, anlam tak_mlar_
numaralanm?_ ve bu numaralar ?_z_m _emas_na ta?_narak tak_mlar aras_ndaki derin
yap_ ili_kileri g_sterilmi_tir.
_
Dr. Efrasiyap GEMALMAZ
_
Hemen b_t_n T_rk
leh_elerinde ve bu leh_elerin ag_zlar_nda, belirtisiz
isim tamlamalar_; T_rk_enin temel dizimini d_zenleyen "belirten
/ niteleyen _ge; bir anlam _gesi ise belirttigi / niteledigi anlam _gesinden
_nce, bir g_rev _gesi ise belirttigi / niteledigi anlam _gesinden sonra
getirilir. (E. GEMALMAZ; "T_rk_e'nin Morfo-Sentaktik Yap_s_n_n
Fonolojisine Etkileri" Ata. _niv.
T_rkiyat Ara_t. Enst. Der.; Say_: 3, sayfa: 2)"_ kural_na uygun
olarak; _nce, niteleyen _ge olan
anlam _gesi tamlayan isim; sonra da,
nitelenen _ge olan anlam _gesi_ tamlanan isim s_ras_ _zerine kurulur.
Ancak
bu dizimde, T_rk_enin de uymakta b_y_k bir dikkat g_sterdigi "anlam
vy g_rev / ulam (kategori) degi_tiren
_ge i_aretlenir" _eklinde ifade edecegimiz bir dil genelcesine
uyulmad_g_ g_zlenir. ?_yle ki, niteleyen _ge durumunda olan tamlayan isim,
s_fat ulam_na ge_tigi halde i_aretsiz kalmaktad_r. Bir dilde eksiltili
yap_lar_n bulunmas_ dogal kar?_land_g_ i_in bunda garipsenecek bir durum
yoktur. Ancak, ulam degi_tirmeyen yani isim ulam_nda kalan tamlanan isim
"/+TA+/ > */+TI+/ > /+sI+/ > /+zI+/ >
*/+rI+/ > */+yI+/ > /+_I+/ > /+?_+/" (P. N. BORATAV; "III. Index morphologique"; PhTF; cilt: 1, sayfa: 796; madde: +_ / +i , +s_ / +si : possessif 3e sg.,
... ) tamlanan ekiyle i_aretlenmektedir.
T_rkiye
T_rk_esinden bir _rnekle a?_klamak gerekirse:
_
_
kurulu_unda,
as_l s_ylenmek istenilen __anta_ d_r. /okul/ genel ismi (_2), /_anta/ genel
ismini (_2) t_r olarak nitelediginden art_k bir _e_it i_aretsiz /+_+/ (+nyn) ekiyle yap_lm?_ niteleme s_fat_ (S2) say_lmal_d_r. (Derin yap_
ili_kileri konusunda bk. E. GEMALMAZ; "T_rk_ede _sim Tamlamalar_n_n Derin Yap_s_"
Ata. _niv. T_rkiyat Ara_t. Enst. Der.;
Say_: 4, sayfa: 165-172)
_
G_r_ld_g_
gibi, /+(s)I+/ (+nnn) eki, /nas_l/ sorusuna cevap veren ilk ismin,
ikinci ismin s_fat_ oldugunu g_stermekte; ancak ilk isme degil, ikinci isme
gelmektedir.
Bu
durum, T_rk_emizin, vaz ge_ilemez ve d_zeltilemez bir kusurudur. Bu kusur
kullan_mda bize zorluk ?_karsa bile, dilimizde bir g_zellik beni (frn. grain de beaut_) gibidir.
Diger
bir dil genelcesine g_re de, "diller ba_ka dillerden olu_ ve k_l?_lar_
kar?_layan s_fat, zarf ve fiillerden _ok nesneleri
kar?_layan isimleri alabilirler.". Yukar_da s_z konusu
ettigimiz bu kusur y_z_nden, ba_ka dillerden ald_g_m_z dil _geleri aras_nda,
_zellikle Fars_a ve Arap_an_n kurallar_na g_re yap_lm?_ belirtisiz isim
tamlamalar_n_n _oklugu eski metinlerde dikkati _ekecek kadar _ok olmu_tur
(_rn.: frs. derd+i+dil, ru+yi+zemin,
bu+yi+vefa, ...; arp. dar+_+l+f_nun,
taht+e+l+bahr, beyn+e+l+milel, h_fz+u+s+s_hha, ... vbg.). Ba_ka dillerden
s_fatlar al_nm?_ (_rn.: arp. as_l,
den_, enfes, ...; frs. _irin, d?_var,
nevmid, ... vbg.), ba_ka dillerin kurallar_na g_re s_fatlar yap_lm?_t_r (_rn.: frn. "soci_t_"_
trk. "sosyet+ik"_
frn.
"de haute soci_t_"). Yine _zellikle, Arap_a da s_fat yapan nisbet eki
/+_/ (_rn.: ilm+i ara_t_rma, fiil+i
durum, ticar+i ortam, din+i inan?_, ... vbg.) vy _zle_tirme ile kullan_m_ artan
/+sAl/ ve /+Al/ (_rn.: para+sal durum, din+sel davran?_, k_r+sal kesim, san-+al
ortam, ... vbg.) ekleri, T_rk_ede, bu s_z_ edilen yap_n_n yerini almak _zere
yayg_n kullan_mlar kazanm?_lard_r. Bazan bu yap_dan kutulmak i_in _e_itli s_fat
yapma yollar_ denenmi_tir (_rn.: k?_+l_k elbise, resim i_in _er_eve ... vbg.).
Bazan da, karars_z davran?_lar sonucu, tutars_z yap_lar yerle_tirilmeye
_al??_lm?_t_r. S_z geli_i, g_n_m_zde, STT'ni kullanan yay_n organlar_nda:
_
yerine s_k s_k kullan_lan a_ag_daki _rneklerde "durumlar_ i_aretlenmemi_ birincil
tamlayanlarla tamlanan aras_na ikincil tamlayanlar giremez" dil
genelcesine ayk_r_ davran_ld_g_ g_r_lmektedir:
_
Halbuki,
_eski_ olan, _d?_ i_leri bakan__ d_r; ne _bakan_
d_r ne de _d?_ i_leri_ dir. _rnek
(1) de; _bakan_ _n birincil
tamlayan_ _d?_ i_leri_ dir ve _d?_ i_leri_ ni kar?_layan /d?_ i_leri/ isminin s_fata d_n?_t_g_n_
g_sterir bir i_aret (ek vy edat) dizimde yer almamaktad_r. Buna ragmen, _kincil
bir tamlayan olan _eski_, birincil
tamlayan _d?_ i_leri_ ile tamlanan _bakan_ aras_na sokulmaktad_r. _rnek (2)
de ise; /eski/, /d?_ i_leri bakan_/ n_n degil, /d?_ i_leri/ nin s_fat_ olarak yer
almaktad_r.
Kullan_mlar_
gittik_e yayg_nl_k kazanmakta olan
"d?_ i_leri eski bakan_",
"belediye eski ba_kan_", "sagl_k yeni m_d_r_", "dil
bilgisi yeni _gretmeni" ...
gibi kurulu_lara ko_ut
olarak olu_turdugumuz
"okul eski _antas_", "masa
yeni _rt_s_", "ders g_zel kitab_", "sokak yavru
kedisi" ...
gibi kurulu_lar_ ne
kadar T_rk_e buluyorsunuz?
...
_rneklerdeki
"," ler tonlama ve
vurgulamay_ belirtmek i_in konulmu_tur. Olagan yaz_mda; baglam, tonlama ve
vurgulama konusunda a?_kl_k getirecegi i_in, bu "," lerin yer almalar_ gereksizdir.
ATAT_RK _N_VERS_TES_
T_RK_YAT ARA_TIRMALARI ENST_T_S_ DERG_S_
Say_:
8'den
Erzurum
1997
BU SAYFADA
KULLANILAN _ZEL FONTLARI _ND_RMEK ??_N BU SATIRI TIKLAYINIZ